Straatfotografie regels: de gids over jouw rechten bij straatfotografie

Is straatfotografie toegestaan?

Is straatfotografie toegestaan? Dat is het zeker, als je rekening houdt met de rechten van anderen, zoals privacy en portretrecht, auteursrecht en merkenrecht.

Privacy is wel een grondrecht, maar geen absoluut recht. Straatfotografie en -videografie volledig verbieden kan dus niet. Iedereen heeft ook nog het recht op vrijheid van meningsuiting, dat ook een grondrecht is.

En dan is er natuurlijk nog het intellectueel eigendomsrecht, zoals auteursrecht en merkenrecht. Het auteursrecht geldt zowel voor de fotograaf als voor anderen. Wanneer gaat het auteursrecht van de een, boven het auteursrecht van de ander? Kan het auteursrecht de straatfotograaf beperken of juist versterken?

In deze gids komt het allemaal aan bod.

Waar mag je fotograferen?

In de basis: overal. Vooral in publieke ruimten. Tenzij er beperkingen gelden.

In (semi-) besloten ruimtes kunnen bijvoorbeeld huisregels gelden. Denk aan gebouwen, ook als deze van de overheid zijn of op een andere manier vrij toegankelijk zijn of lijken. Maar ook een gebied dat afgezet is, bijvoorbeeld voor een festival. Ook als de politie een gebied afzet, mag je daar niet meer zomaar binnenlopen. Een perskaart kan daarop een uitzondering zijn, maar als het nodig is voor de ordehandhaving, mogen ze eisen dat je buiten de linten blijft staan. Vanachter dat lint, zou je overigens wel mogen fotograferen.

Daarnaast mag je niet heimelijk filmen of fotograferen.

Heimelijk fotograferen

Als je al ergens binnen fotografeert, mag dat nooit heimelijk zijn. Dat wil zeggen dat duidelijk moet zijn dat er gefotografeerd wordt. Bijvoorbeeld omdat je er rondloopt met een opzichtige (grote) camera of omdat het op een andere manier duidelijk wordt gemaakt, bijvoorbeeld door een bordje bij de ingang. Vooral het filmen en fotograferen met een bodycam, slimme bril, zoals Meta RayBan of telefoon kan heimelijk zijn.

Foto’s vanaf de heup schieten is meestal dus geen probleem, als het gewoon op een openbare plaats is. Je moet er alleen mee uitkijken wanneer je dat doet op plaatsen die besloten zijn of waarvan je denkt dat mensen daar wel het gevoel zullen hebben of kunnen hebben dat ze daar niet door veel mensen gezien worden.

Meer uitleg over heimelijk fotograferen, met voorbeelden, lees je in De wet van de straat.

Wat mag je wel fotograferen

Hier geldt ook weer: alles en iedereen, tenzij er sprake is van een uitzondering. Meestal is het fotograferen zelf het probleem nog niet, maar het publiceren wel.

Fotograferen is verveelvoudigen. Dat wil zeggen dat het auteursrecht ook een rol kan spelen. Bijvoorbeeld wanneer het gaat om kunst en architectuur, maar denk ook aan kostuums, spandoeken, theaterbouw, choreografie.

Daarnaast heb je mogelijk te maken met privacy en portretrecht. Dat speelt vooral een grote rol bij het publiceren van portretten. Lees verderop in dit artikel meer over privacy en portretrecht.

Wat mag je niet fotograferen?

In een aantal gevallen mag je toch niet fotograferen. Die situaties zijn niet altijd even zwart/wit. Verderop in dit artikel leer je meer over de specifieke beperkingen, maar ik geef je hier graag alvast een opsomming van de belangrijkste beperkingen:

• Privaat terrein, waar huisregels gelden
• Auteursrechtelijk werk van anderen, tenzij je van een uitzondering gebruik kunt maken
• Kijk extra uit met naakt, seks of erotiek
• Fotografeer geen merken enkel om het commercieel te kunnen gebruiken

Straatfotografie en auteursrecht

Met fotografie verveelvoudig je dat wat al bestaat. Als het een verveelvoudiging is van iets waar auteursrecht op rust, dan is die verveelvoudiging niet zonder meer toegestaan.

Er is toestemming nodig van de auteursrechthebbende tenzij je gebruik kunt maken van een uitzondering in de Auteurswet. Van alles waar het auteursrecht op verlopen is, mogen uiteraard wel foto’s gemaakt worden.

Fotografeer je een etalage? Die is door iemand ontworpen en ingericht. Of er hangt een advertentie die door iemand is gemaakt. Daar rust dus auteursrecht op. Als je dat fotografeert, is dat een verveelvoudiging, een kopie. Dat mag nu juist niet van het auteursrecht.

Pas wanneer je gebruik kunt maken van een uitzondering op het auteursrecht, kan het wel.

Auteursrecht tot 70 jaar na de dood van de maker

In de EU vervalt het auteursrecht 70 jaar na de dood van de maker. Een werk valt dan in het publiek domein en mag onbeperkt worden gebruikt.

Soms weet je niet wanneer de maker is overleden. Stel dat iemand iets heeft gemaakt toen hij/zij/x 20 jaar was en vervolgens nog de leeftijd van 90 haalt, dan zou het betekenen dat een werk dus al meer dan 140 jaar oud moet zijn voor het auteursrecht is vervallen.

Het auteursrecht vervalt telkens op 1 januari volgend op het jaar waarin de 70 jaren voorbij zijn. Dus werken van wie is overleden in 1954, daarvan is het auteursrecht vervallen op 1 januari 2025.

Uitzonderingen op het auteursrecht

De Auteurswet kent een specifieke lijst van uitzonderingen. Alleen als een uitzondering in de Auteurswet staat, kun je er gebruik van maken. Andere uitzonderingen bestaan niet.

Let op! De meeste uitzonderingen gelden in de hele EU/EER, maar niet allemaal, zoals die van de panoramavrijheid.

Panoramavrijheid

Beeldende kunst en bouwwerken die gemaakt zijn om permanent ter plaatste te blijven, mogen gefotografeerd worden, zoals zij zich daar bevinden. Dat fotograferen (en de foto’s vervolgens uitgeven of publiceren). Al te veel photoshoppen of fotograferen met een fish-eye lens zal niet altijd mogen. Het fotograferen van kunst mag alleen wanneer het permanente kunst is. Geen tijdelijke tentoonstellingen en ook geen tijdelijke graffiti dus.

Panoramavrijheid gaat over het wel of niet mogen fotograferen van (moderne) architectuur en permanente kunst. Veel van het auteursrecht en portretrecht is Europees geregeld, maar over de panoramavrijheid mocht elk land zelf beslissen. Tot juli 2016 bestond er bijvoorbeeld in België geen panoramavrijheid. In Nederland bestaat het ook pas sinds 2008.

In Nederland, België en Duitsland geldt de panoramavrijheid voor werken die bestemd zijn om zich permanent op een openbare plaats te bevinden.

Frankrijk kent eenzelfde regeling, maar alleen als het niet commercieel wordt gebruikt. Dat geldt ook voor Estland, Letland, Litouwen en Slovenië.

In onder meer Luxemburg, Italië en Griekenland geldt geen panoramavrijheid.

In Denemarken, Noorwegen en Finland geldt panormavrijheid alleen voor gebouwen en dus niet voor andere kunst in openbare plaatsen.

Voorbeeld: Eiffeltoren
Zo is het auteursrecht op de Eiffeltoren bijvoorbeeld vervallen. De Eiffeltoren mag dus gewoon gefotografeerd worden. Op de lichtshow rust echter wel nog een auteursrecht, maar het is geen permanente kunst. Het wisselt steeds. Hierdoor mag de Eiffeltoren in het donker, terwijl de lichtshow speelt, niet gefotografeerd of gefilmd worden.

Incidentele verwerking

Incidentele verwerking mag je zien als auteursrechtelijk beschermde werken die ‘per ongeluk’ in de foto voorkomen. De werken zijn zowel kwalitatief als kwantitatief van ondergeschikt belang in de foto. De tijdelijke kunst in de achtergrond, de graffiti op een voorbijrijdende tram een (deel van) een spandoek dat door iemand omhoog gehouden wordt tijdens een demonstratie en meer van dit soort zaken. Omdat bij incidentele verwerking de verveelvoudiging van ondergeschikt belang is, is het geen inbreuk op auteursrecht.

Het gaat hierbij zowel om de kwaliteit als de kwantiteit. Stel dat een werk maar een klein deel van een foto in beslag neemt, maar wel erg de aandacht trekt en dus belangrijk is voor de foto, dan is het alsnog een inbreuk. Of als het bijvoorbeeld niet zo heel belangrijk is voor de foto, maar er wel een erg groot deel van uitmaakt, dan kun je ook geen gebruik maken van deze uitzondering.

Voorbeeld: Etalage
Stel dat je een foto maakt van een winkelstraat, dan is de kans natuurlijk groot dat je daar ook een of meerdere etalages op ziet. Als de foto niet specifiek draait om één etalage, dan is het waarschijnlijk incidentele verwerking.

Voorbeeld: Tattoo
Mensen hebben nu eenmaal tattoos. Als je een foto van een persoon maakt, kan het dus best zijn dat de tattoo ook herkenbaar in beeld komt. Dat is helemaal geen probleem wanneer de persoon zelf het belangrijkste is. Maar maak je de tattoo belangrijker dan de persoon, in afmeting of aandacht, dan is het een kopie en geen incidentele verwerking.

Privékopie

Is straatfotografie voor jou alleen maar een hobby én wil je niets publiceren? Zolang je er niets van openbaar maakt, en dus niet publiceert op sociale media of een website en niet tentoonstelt, dan mag je ‘voor eigen oefening, studie of gebruik’ als privékopie wel verveelvoudigen en dus fotograferen of filmen zonder toestemming van de auteursrechthebbende.

Let wel op dat je natuurlijk nog steeds rekening moet houden met andere rechten en regels. De uitzondering van de privékopie geldt alleen voor het auteursrecht. Huisregels en privacy kunnen er nog steeds voor zorgen dat je ergens niet mag fotograferen of een bepaalde foto niet mag maken.

Straatfotografie en privacy

Privacy of privéleven is een grondrecht. Een belangrijk recht, maar geen absoluut recht. Mensen hebben dus geen vetorecht en kunnen daarom niet zelfstandig beslissen dat je ze niet mag fotograferen.

Pas wanneer de inbreuk op de privacy te ver gaat of er specifieke privacyregels gelden, zoals de AVG of het portretrecht, die portretteren verbieden, kan het zo zijn dat je als straatfotograaf in je rechten wordt beperkt.

Uiteraard geldt dat wanneer je ergens (naar) binnen wil fotograferen, mensen meer privacyrechten hebben dan buiten en dat mensen op een meer beschutte plek meer privacy mogen verwachten dan op een drukbezochte plek. Let dus ook zeker op huisregels wanneer je bijvoorbeeld op een station of in een winkelcentrum wil fotograferen.

Meer hierover lees je in De wet van de straat.

Vragen straatfotografen toestemming?

De meeste straatfotografen vragen niet om toestemming wanneer ze fotograferen. Je wil tenslotte juist het echte leven vastleggen, het liefst zo onopvallend mogelijk. De ‘people of’ series zijn een uitzondering. Dan wordt er een portret gemaakt en een gesprek gevoerd.

Toestemming vragen om te mogen fotograferen of portretteren is in principe ook niet nodig. Je hebt pas toestemming nodig als je anders van de wet niet had mogen fotograferen. Krijg je alsnog toestemming, sluit je dus een overeenkomst, dan mag het alsnog wel.

Let wel op waar je toestemming voor krijgt. Toestemming om te mogen fotograferen is nog geen toestemming om te mogen publiceren. Zeker als het gaat om privacy en portretrecht is dat een belangrijk verschil.

Wil je wel toestemming hebben? Om zeker te weten dat je een foto mag publiceren en gebruiken op de manier die jij wil, bijvoorbeeld. Maak dan gebruik van een quitclaim die je door de geportretteerde laat ondertekenen.

Portretten maken zonder toestemming

In principe mogen bijna overal portretten gemaakt worden. Ook zonder opdracht en zonder toestemming. Zolang het maar niet heimelijk is en het niet tegen huisregels ingaat. Die foto’s mogen echter niet zomaar openbaar gemaakt worden. En daar gaat het vaak fout.

Tijdens het fotograferen moet je in het openbaar vooral rekening houden met de privacyverwachting die iemand mag hebben. Zoekt iemand toch wat de privacy op of is het een locatie waar iemand nu eenmaal meer privacy mag verwachten, dan mag je er niet altijd fotograferen.

Dit is lastige materie, dat begrijp ik. Een groot deel van het ebook ‘De wet van de straat‘ gaat over deze afwegingen.

Omdat er zinnen bij stonden als ‘Kleine neukertjes en zonaanbidders’ en ‘Coke, hash en weed en een kransje gevlochten madeliefjes’, werd de foto volgens het Hof getrokken in een sfeer van erotiek. Zo werd de wellicht onschuldige foto toch te intiem en te veel in verband gebracht met zaken waarmee de pubers niet geassocieerd hadden hoeven worden. De foto had niet gepubliceerd mogen worden.

Zo kunnen onschuldige foto’s opeens toch niet meer onschuldig zijn door de wijze waarop het is gepubliceerd. Dat kan te maken hebben met de context, maar ook met de persoon of het medium dat de foto publiceert. Zo wil niet iedereen geassocieerd worden met bepaalde politieke partijen en hoeven ze gebruik van hun portret ook niet te dulden.

Straatfotografie en portretten van kinderen

Veel mensen denken dat je kinderen niet zomaar mag fotograferen. Alsof er voor kinderen wel een soort vetorecht of absoluut recht op privacy geldt. Dat is niet het geval.

Voor kinderen gelden dezelfde regels als bij volwassenen. Het is natuurlijk wel zo dat kinderen zich minder bewust zijn van hun zichtbaarheid of naïever zijn. Ze zijn kwetsbaarder en kunnen minder goed voor zichzelf opkomen. Daar moet je in de belangenafweging dus wel een klein beetje rekening mee houden.

Een foto van een kind in zwemkleding of in een rare houding is dus eerder een probleem dan dezelfde situatie met een volwassene.

Portretten publiceren

Bij het portretrecht komt het grootste obstakel kijken bij het publiceren van de portretten. Dat is namelijk wat de eer en goede naam van de geportretteerde kan schaden en waar de belangenafweging plaats moet vinden. Het gaat namelijk niet alleen over de privacy en eer en goede naam van geportretteerden, maar ook de rechten van jou als fotograaf of omdat je een portret wil publiceren. Die twee rechten moeten tegen elkaar worden afgewogen. Alle omstandigheden moeten daarin meegewogen worden.

Het lastige hier, is dat je als fotograaf niet altijd wat te zeggen hebt over hoe een portret openbaar gemaakt wordt, als je dat neit zelf doet, en dat je niet altijd weet hoe een portret gebruikt zal worden. Het is daarom ook de openbaarmaker die aansprakelijk gesteld kan worden voor onrechtmatige publicaties van portretten.

Als je zelf je foto’s in je portfolio op wil nemen of op social media wil publiceren, is dat meestal geen probleem als je dat helemaal zonder context of onderschrift doet. Tenzij er iets bijzonders te zien is op de foto, of de foto zelf al iets suggereert. Wil je er wel een tekst bij plaatsen, let dan op wat je daar mee suggereert. Is jouw recht op vrijheid van meningsuiting hier belangrijker dan het recht op eer en goede naam van de geportretteerde?

Portretrecht in België

De AVG en de grondrechten uit het EVRM, waaronder recht op privacy, gelden in Nederland en België en de rest van Europa hetzelfde.

In België wordt portretrecht ook wel recht op afbeelding genoemd. Naar Belgisch recht is er pas sprake van een portret wanneer dat ‘gericht’ is gemaakt. Bijvoorbeeld wanneer iemand heeft geposeerd of wanneer je specifiek van een bepaald persoon een foto hebt willen maken. Iemand die ‘per ongeluk’ of in de achtergrond op de foto staat en die dus niet het onderwerp van de foto is, zal daarom niet altijd een recht op afbeelding hebben.

Straatfotografie en merkenrecht

Overal op straat zie je merken op je heen. Op kleding, tassen en accessoires, op voertuigen, op en aan gevels en in etalages en natuurlijk op posters en in bushokjes. Dat er een merk op je foto terechtkomt is dus best groot.

In de meeste gevallen zal dat helemaal geen probleem zijn. Over het algemeen zul je namelijk een ‘geldige reden’ hebben om het merk in die foto te tonen. Zelfs kunst kan al een goed argument zijn.

Pas wanneer die foto gebruikt wordt om er klanten mee te trekken, waardoor er ‘ongerechtvaardigd voordeel’ wordt getrokken uit het merkgebruik, dan mag het niet meer. Dat probleem zul je als fotograaf niet snel hebben, maar wie jouw foto koopt en gebruikt zal daar wel rekening mee moeten houden.

Mag je straatfoto’s publiceren?

Of je een straatfoto mag publiceren of niet, hangt af van alle onderwerpen die hierboven zijn besproken. Je moet dus altijd rekening houden met privacy/portretrecht, auteursrecht en merkenrecht.

Vooral de manier waarop je het wil gebruiken, de context waarin je het wil gebruiken, zijn daarbij van belang. Als de foto zelf in elk geval geen probleem is, dan moet dus alsnog bepaald worden of het in de context die je kiest ook nog steeds kan.

Is straatfotografie kunst?

Mag je meer als je straatfoto’s kunst zijn? Kunst is vooral een vorm van vrijheid van meningsuiting. Het kan dus helpen bij de afweging die gemaakt moet worden bij het portretrecht en merkenrecht.

Bij het portretrecht kan kunst, net als journalistiek, ervoor zorgen dat een geportretteerde meer moet accepteren. Zelfs als iemand het dus niet zo leuk vindt en het negatief kan uitstralen op een persoon. Pas wanneer de schending van eer en goede naam te groot is, waarmee de vrijheid van meningsuiting niet meer opweegt tegen het recht op eer en goede naam, is er een probleem. Bijvoorbeeld omdat het kunstwerk iets kan suggereren over een persoon, dat heel anders is dan de werkelijkheid. Dat zou iemand in de problemen kunnen brengen en dat gaat te ver.

Kunst is wel vaak een ‘geldige reden’ om een merk te mogen gebruiken. Dus hoe meer jouw foto’s als kunst gezien kunnen worden of als kritische noot, hoe groter de kans dat je geen problemen kunt krijgen met het merkrecht.

Voor het auteursrecht geldt dat er alleen een vaste lijst van uitzonderingen bestaat. Kunst is er daar niet specifiek een van. Je moet het dus doen met bestaande uitzonderingen, zoals het beeldcitaat, de parodie, panoramavrijheid of incidentele verwerking.

Straatfotografie is veelzijdig

Bij straatfotografie heb je dus te maken met vele verschillende onderdelen van het auteursrecht, merkenrecht én van het portretrecht. Over het algemeen zou je kunnen zeggen dat je best de foto’s kunt maken en je achteraf kunt bepalen of je die foto’s wel kunt publiceren. Dat is wat te kort door de bocht, zeker met betrekking tot het heimelijk fotograferen of het hebben van beelden die heimelijk zijn gemaakt, want dat is in de meeste gevallen een misdrijf en dus strafbaar.

Maar als het gaat om auteursrecht, merkenrecht en portretrecht, dan is de schade er meestal pas bij het publiceren. En als er echt een AVG probleem is, dan los je dat op met het verwijderen van de foto’s. Dus laat je niet teveel tegenhouden tijdens het fotograferen en bekijk op je computer of de foto mag blijven. Bij het publiceren doe je nog een keer een check, of de foto ook geschikt is voor de specifieke publicatie die je voor ogen hebt.

Wet van de straat

Wil je nog verder lezen? Samen met straatfotograaf Michiel Heijmans schreef ik het ebook ‘De wet van de straat‘, over de regels bij straatfotografie.

Michiel kwam ooit bij mij voor een Oploskoffie om meer te weten over wat er nu wel en niet mocht. Want dat in het openbaar alles maar zou mogen, zoals andere straatfotografen beweren, daar geloofde hij niets van.

Wat opviel is dat hij soms te streng was voor zichzelf en soms juist zijn vrijheid als fotograaf te ruim nam. We werden daarna vrienden, gingen met elkaar de straat op, hadden vaker gesprekken over straatfotografie en ik ging met hem mee op workshop naar London. Want fotograferen kan ik wel, maar straatfotografie is toch een andere tak van sport.