Plagiaat door Van Dongen op foto Breukel?

Facebook, vanochtend. Een foto van Koos Breukel met daarnaast de ‘schets’ van Iris van Dongen, waarmee ze de prijs van het Mondriaan Fonds won om een nieuw staatsieportret van ZKH Koning Willem-Alexander te maken. Wat is er aan de hand?

Schetsontwerpen Iris van Dongen van ZKH Koning Willem-Alexander

Links n.a.v. foto Koos Breukel, recht n.a.v. foto Rineke Dijkstra. foto: ANP/Koen van Weel

Iris van Dongen

Iris van Dongen leverde twee schetsontwerpen in. Een daarvan is veelvuldig in het nieuws geweest en is ook te vinden in het persbericht op de website van het Mondriaan Fonds. In een document van het Mondriaan Fonds valt te lezen dat het meest gepubliceerde schetsportret is gemaakt naar aanleiding van een foto van Rineke Dijkstra en dat het andere schetsportret is gemaakt aan de hand van een foto van Koos Breukel. Overigens lijkt wat mij betreft het andere portret vooral op een foto van Jeroen van der Meyde. Haar excuus is overigens dat alle deelnemers ‘Google-pictures’ hebben gebruikt. Aan Trouw vertelt Van Dongen dat ze dat door de tijdsdruk is vergeten contact op te nemen met Koos Breukel.

De jury had het volgende commentaar op de schetsontwerpen van Van Dongen:

Iris van Dongen (Tilburg, 1975) heeft twee schetsontwerpen gemaakt vanuit verschillende standpunten: een vriendelijke koning die de kijker recht aankijkt en een formeel portret van de koning in functie of althans: in een statiger pose en ceremonieel gekleed, voorzien van koninklijke onderscheidingen. In het definitieve staatsieportret wil Van Dongen beide standpunten laten samensmelten. Het comité is onder de indruk van de vaardigheid en diepzinnigheid waarmee de portretten in pastel en houtskool zijn opgezet en van de treffende, doorwrochte wijze waarop beide standpunten zijn uitgewerkt. De verwachting is dat Koning Willem-Alexander in het uiteindelijke portret als een toegankelijke koning verschijnt in de context van historische verwijzingen. Interessant is de wijze waarop de plasticiteit van de geportretteerde zich verhoudt ten opzichte van de decoratieve achtergrond.

Iris van Dongen - Koos Breukel

Koos Breukel

Koos Breukel zegt dat er plagiaat is gepleegd. De auteursrechten van deze foto heeft hij niet overgedragen aan de RVD. Van Dongen had daarom toestemming moeten vragen, zegt Breukel. En hij had mee willen delen in de winst. Daarbij zou Breukels naam nooit genoemd zijn, terwijl dat wel een van de persoonlijkheidsrechten van een maker is. De foto van Breukel heeft nog in het fotomuseum in Den Haag gehangen, eind vorig jaar.

Auteursrecht

Hoe zit dit nu auteursrechtelijk?
Koos Breukel is de maker en auteursrechthebbende van de foto. Hij heeft daarom de exclusieve zeggenschap over de verveelvoudiging en openbaarmaking van zijn werk. Als een derde wil verveelvoudigen of openbaar maken heeft hij/zij daar toestemming voor nodig van de auteursrechthebbende.
De schets van Van Dongen is een verveelvoudiging van de foto van Breukel. Van Dongen had dus inderdaad om toestemming moeten vragen om deze schets te mogen maken. Meer kan ik er helaas niet van maken. Daarnaast is naamsvermelding verplicht, tenzij Breukel zou hebben gezegd dat dit niet nodig is en hij niet zal handhaven. Volgens Van Dongen heeft zij telkens aan media gemeld dat haar schets naar aanleiding van een foto van Breukel was, maar hebben media nagelaten de naam te vermelding.
De excuses van Van Dongen dat ze nu eenmaal referentiemateriaal nodig had en dat ook de andere kunstenaars afbeeldingen hebben gezocht via Google doet niet ter zake. Ik begrijp best dat er een referentie nodig is en het lastig kan zijn om houding, postuur en licht zelf te veranderen. Zelf kan ik nog net een potlood vasthouden, oren, ogen, neus en mond misschien nog op de juiste plek zetten, maar er überhaupt een gelijkend portret van maken, ookal mag ik het natekenen, zou ik niet kunnen. Echter, dat het lastig is en anderen het ook doen, is geen rechtvaardiging. Ze had eenvoudig om toestemming kunnen vragen of een ander portret als voorbeeld kunnen gebruiken. Het uiteindelijke portret gaat tenslotte ook het midden houden tussen de twee schetsen.

Wat steekt er het meest?

Eigenlijk zijn dat een aantal zaken.
De jury prijst haar om het gekozen standpunt. Maar dat is niet een standpunt dat zij gekozen heeft.
Daarnaast lijkt het nu alsof de jury, bestaande uit experts, wel door had dat de schets een verveelvoudiging van Breukels foto was. De vraag rijst dan of het wel echte experts zijn, als ze dergelijke foto’s van de Koning, kennelijk, niet kennen.
Wat misschien wel het meest steekt is dat het een kunstenaar is die werk van een andere kunstenaar heeft gebruikt, zonder daarvoor toestemming te vragen. Nog met het beruchte ‘Google-excuus’ ook. Je zou verwachten dat kunstenaars elkaar dit niet aandoen. Je zou ook verwachten dat Van Dongen zelf liever niet heeft dat haar werk ongevraagd verveelvoudigd wordt, door wie dan ook.
De discussie is inmiddels losgebarsten. Niet (alleen) op auteursrechtelijk niveau, maar vooral op moreel niveau. Wat is jouw kijk hierop? Moet dit kunnen of is Van Dongen te ver gegaan?

Update 13/2/2014 Ruzie is bijgelegd

Lees ook:
Auteursrecht: een stijl kun je niet beschermen
La Tulipe de la Hema
Zelf beeld maken
Auteursrechtsmoesjes: Google
Auteursrecht: Naamsvermelding

About Charlotte Meindersma

Charlotte Meindersma is 'de social media jurist van Nederland' en oprichter van Charlotte's Law & Fine Prints.
Ze drinkt graag oploskoffie, in de spreekwoordelijke zin van het woord. Bovendien is ze amateur-marketer en was ze in een vorig leven fotograaf.

Comments

  1. Wat ik vreemd vind in het verhaal is dat de jury dus ook geweten moest hebben dat de schets een verveelvoudiging van Breukels foto was. Iris van Dongen heeft, naar eigen zeggen, ten slotte meerdere malen verteld dat ze een foto van Breukels heeft gebruikt. En de andere fotografe in kwestie, Rineke Dijkstra, die vindt het allemaal niet zo erg? Of waren de rechten van deze foto van de RVD?

    • Wat betreft Rineke Dijkstra ken ik de situatie niet. Haar foto komt niet voor op de website van de RVD. Wel tref ik daar deze foto van Jeroen van der Meyde aan, met eenzelfde houding: http://www.koninklijkhuis.nl/foto-en-video/portretfotos/koning-willem-alexander/foto-van-de-prins-van-oranje-april-2007-5641 Van deze laatste foto zijn de auteursrechten kennelijk overgedragen aan de RVD, waardoor de RVD zeggenschap krijgt over de verveelvoudiging en openbaarmaking. Zij geven overigens geen expliciete toestemming een foto te wijzigen of na te maken. Of Rineke Dijkstra haar auteursrecht op de betreffende foto heeft overgedragen of dat er aan haar toestemming is gevraagd, is mij onbekend.

      De jury, althans het Mondriaan Fonds, heeft op enig moment geweten dat de schets nagetekend is van de foto van Koos Breukel, anders hadden ze dit niet in het document op kunnen nemen. Vanaf welk moment ze dat wisten is onduidelijk. De vraag is misschien ook wiens verantwoordelijkheid het vervolgens is om (alsnog) te verifiëren of Koos Breukel hiermee akkoord is. Daar valt nog wel een boompje over op te zetten.

  2. Als ze er samen niet uitkomen (Koos Breukel en Iris van Dongen) zal een rechter er eventueel over moeten oordelen (als Breukel iets van Van Dongen wil claimen). Of deze het natekenen van een foto ter illustratie van je vaardigheid ook een verveelvoudiging in het licht van de Auteurswet vindt valt dan te bezien. – Het heeft verder niets met de juridische kant te maken maar mij lijkt dat de jury maar eens moet toe lichten in hoe verre ze de foto van Breukel echt kenden.

    • Doel je op de regeling dat een verveelvoudiging is toegestaan voor eigen oefening, studie of gebruik? In dergelijke gevallen wordt er niet openbaar gemaakt en dat is hier wel het geval. De reden waarom, wat mij betreft, deze schetsen niet onder deze uitzondering vallen.

      • Wanneer je de schets in het echt ziet (en dus niet een reproductie in een krant of een plaatje op internet) zie je duidelijk dat het niet een exacte één op één kopie is maar een schildertechnische studie. Ik zie daar geen juridisch probleem in. Ook niet in de openbaarmaking van zo’n studie. – Andere problemen naast de juridische kunnen er wel zijn natuurlijk. Het is zo bijvoorbeeld wel raar dat de jury de gekozen pose zo roemt terwijl de fotograaf die destijds bepaalde en niet Van Dongen.

        • Verveelvoudigingen zijn onafhankelijk van de gebruikte techniek. Zo is een foto van een standbeeld een verveelvoudiging, maar zou is een standbeeld gemaakt naar aanleiding van een schilderij ook een verveelvoudiging. Het detailniveau, zoals jij dat hier aanhaalt doet dan ook niet ter zake. De uitzondering voor studie en oefening is voor eigen studie en oefening. Om te kunnen leren. Niet om aan derden te kunnen laten zien wat je kunt. Daarom is ook alleen de verveelvoudiging toegestaan en niet de openbaarmaking ervan.

          Al zou het geen auteursrechtelijke kwestie zijn, dan mijns inziens wel een van de slaafse nabootsingsleer. Een gelijkend portret maken van Willem-Alexander, waarbij ze laat zien wat ze kan, had ze ook kunnen doen zonder voor exact hetzelfde licht te kiezen bijvoorbeeld. Haar keuzes zouden zo moeten zijn dat het minder overduidelijk nageschilderd zou zijn van de foto van Breukel.

          Maar nogmaals: Mijns inziens is dit een ongeoorloofde verveelvoudiging van de foto van Breukel. Studie of kunst, of niet.

  3. Buitengewoon naïef en slordig van Iris van Dongen. En zelfs als ze Koos’ naam heeft genoemd aan journalisten, dan is ze nog steeds niet vrijgesteld van het vragen van toestemming voor het kopiëren en openbaarmaken van het werk. Ik neem tenminste aan dat er van een kopie, weliswaar in ander materiaal uitgevoerd, sprake is. En zo’n expert commissie valt ook zwaar door de mand.

  4. Er is niets tegen het gebruik van een bestaande voorstelling in een nieuw kunstwerk; er spreekt tenslotte ook waardering voor dat voorbeeld en de maker uit. Wel moet men ten alle tijden zijn bron duidelijk vermelden en, zomogelijk, aan de oorspronkelijke schepper vragen, sowieso uit moreel oogpunt. Ooit heb ik een foto van de schrijfster Hermiene de Graaf, gemaakt door de fotograaf Taco Anema, gebruikt voor een aquarel, genaamd ‘La Messe de Nostre Dame’.
    Ik heb een afdruk gekocht van Taco Anema en hij stemde in met het gebruik ervan in een kunstwerk. Toen het af was heb ik de schrijfster dia’s van de wording en het eindresultaat van het werk toegezonden. Zij schreef blij verrast te zijn.
    (het werk ‘La Messe de Nostre Dame’ was overigens weer geïnspireerd door het gelijknamige muziekstuk van Guillaume de Machaut).

    • Als kunstenaars er onderling goed uit kunnen komen is dat natuurlijk heel erg mooi.
      Het auteursrecht is echter meer algemeen geschreven. Anders zouden we in de wet een definitie van kunst op moeten nemen en als er iets tot onenigheid leid is het wel de discussie over wat kunst is. Volgens het auteursrecht is het naschilderen van een foto een verveelvoudiging van die foto. Om dat te mogen doen (buiten voor eigen studie etc. om) is er toestemming nodig van de maker. En ookal was de verveelvoudiging voor jezelf, dan heb je voor het openbaarmaken alsnog toestemming nodig.

      Wellicht staan hier maatschappij en de morele discussie ver van de juridische werkelijkheid af.

  5. Weggevallen: het woord ‘toestemming’ in ‘de oorspronkelijke schepper toestemming vragen’.

  6. NRC, 13 februari 2014, ‘Ruzie over “plagiaat” met staatsieportret bijgelegd’: http://www.nrc.nl/nieuws/2014/02/13/ruzie-over-plagiaat-met-staatsieportret-bijgelegd

Speak Your Mind

*