Auteursrecht: Panoramavrijheid – werken in openbare plaatsen

Panoramavrijheid: uitzondering op auteursrecht

Sinds 2004 is er een uitzondering op de Auteurswet voor het maken van afbeeldingen van werken in openbare plaatsen. Dit wordt meestal panoramavrijheid genoemd.

Omdat deze regel dus pas sinds 2004 bestaat, gaat soms nog wel het misverstand rond dat de Erasmusbrug niet gefotografeerd zou mogen worden. Over foto’s van deze brug werd namelijk jarenlang veel geprocedeerd.

De panoramavrijheid wil zeggen dat je ‘afbeeldingen van het werk zoals het zich aldaar bevindt’ mag maken. Die afbeeldingen mag je verveelvoudigen en openbaar maken. Dit is sinds 2004 geen inbreuk meer op auteursrecht

Uitzondering voor welke werken?

De uitzondering geldt niet voor alle werken. Alleen voor teken-, schilder-, bouw- en beeldhouwwerken en architectuur. Dit mag echter ruim geïnterpreteerd worden, zolang er maar aan alle andere criteria wordt voldaan.

Denk bijvoorbeeld ook aan graffiti en streetart, permanente kunst, tegelgedichten of werken van toegepaste kunst, zoals bankjes of een trap.

Openbare plaatsen

Je mag dus alleen een afbeelding maken als het werk zich op een openbare plaats bevindt. Een openbare plaats is ruimer dan de openbare weg. Het gaat als het ware om openbare toegankelijkheid en zichtbaarheid en niet zo zeer van wie de grond wel of niet is.

Het begint bij de openbare weg, openbare parken en openbare gebouwen.
Musea, scholen, ontvangsthallen van bedrijven en niet-openbare beeldtuinen vallen hier expliciet niet onder. Openbare plaats is daarmee dus niet hetzelfde als ‘voor iedereen toegankelijk’. Een openbare plaats is juist een plaats die ‘men in het normale verkeer betreedt'[1]. Zeg maar, plaatsen waar je in het dagelijks leven gebruik van maakt of kunt maken, zoals straten, stations, winkelcentra, parken, strand en natuurgebieden.

Daarbij gaat het om zaken die we vanaf de openbare weg kunnen zien en die zin onderdeel uitmaken van ons straatbeeld.

Kijk wel uit met werken die zich niet op openbare plaatsen bevinden, bijvoorbeeld achter een hek op een privé terrein, terwijl ze toch, min of meer, vanaf de openbare weg te zien zijn. Dat is namelijk een beetje een grijs gebied.

Vakantiepark is (g)een openbare plaats?

Alhoewel een kantonrechter van mening was dat er op een vakantiepark wel gefotografeerd mocht worden: “De Groene Leguaan c.s. heeft niet aannemelijk kunnen maken dat de woningen zijn gelegen in een niet-openbaar gebied. Weliswaar schijnen er verbodsborden te staan, maar dat dit onderdeel van het stadje [plaats] privégebied zou zijn blijkt niet.” ¹

Permanent

Het werk moet gemaakt zijn om permanent in een openbare plaats geplaatst te worden. Althans, een werk moet zich permanent op een openbare plaats bevinden.

Permanent kun je het beste lezen als ‘voor onbepaalde tijd’. Het gaat daarbij met name om de bedoeling. Is het werk bedoeld om het ergens permanent te plaatsen? Graffiti is meestal bedoeld om permanent op die muur te blijven zitten, maar daar zijn andere graffiti kunstenaars het niet altijd mee eens. Zij spuiten er gewoon overeen. Graffiti valt daarom meestal onder deze uitzondering. Dat is alleen maar niet het geval wanneer de graffiti ergens gespoten is waar het altijd al de bedoeling is geweest dat er ook weer overheen gespoten zou worden.

Wat zich echter niet permanent op een openbare plaats bevindt zijn tijdelijke buitententoonstellingen. Denk bijvoorbeeld aan de jaarlijkse zandsculpturen op Scheveningen of tijdelijke tentoonstellingen in de openbare ruimte.
Deze werken bevinden zich daar niet permanent of voor onbepaalde tijd en dat is ook helemaal de bedoeling niet. Ze vallen dus niet onder de uitzondering.

2D Afbeelding

De uitzondering geldt alleen voor afbeeldingen. Dat wil zeggen: 2D afbeeldingen. Een maquette of een beeldhouwwerk maken mag dus niet. Wat wel mag zijn foto’s, tekeningen, schilderijen, etsen, video etcetera.

Zoals het zich aldaar bevindt

Dit is misschien wel een van de belangrijkste criteria. De 2D afbeelding, mag het permanente werk, dat zich op een openbare plaats bevindt, alleen afbeelden ‘zoals het zich aldaar bevindt’.

Dat wil ondermeer zeggen dat er context te zien moet zijn. Geen vrijgemaakte afbeelding dus, maar een afbeelding inclusief omgeving, zoals de naastgelegen gebouwen, een deel van het park waar het beeld te zien is of de snelweg waar het kunstwerk naast staat.
Om diezelfde reden zijn close-ups, gedeeltes van werk, bijzondere standpunten en het gebruik van vertekenende lenzen ook niet toegestaan. Het mag in die zin niet te abstract of onherkenbaar worden. Het is dan namelijk niet meer het gehele werk of niet meer het werk zoals het zich aldaar bevindt. De uitsnede of de vertekening laat het werk er anders uitzien.

Geen bewerkingen of toevoegingen

Vervolgens denk je veilig te zitten door een heel eenvoudige foto gemaakt te hebben of als basis voor je schilderij de Erasmusbrug keurig in zijn geheel, niet vetekend en in het midden van je compositie geplaatst te hebben. Niets aan de hand, toch? Tot je gaat photoshoppen, kleuren aan gaat passen of er mooie zaken bij of omheen gaan schilderen of photoshoppen, die daar in werkelijkheid helemaal niet zijn. Daarmee is het al niet meer ‘zoals het zich aldaar bevindt’ en mag het dus niet.

Geen dronebeelden

Volgens het Duitse Bundesgerichthof vallen foto’s die gemaakt zijn met een drone in elk geval buiten deze uitzondering.

Het is dan namelijk niet het perspectief dat een mens normaal gesproken heeft. Daarmee is het dus geen weergave van een werk zoals het zich aldaar bevindt.

Commercieel gebruik

Voldoet de afbeelding aan alle bovenstaande voorwaarden? Mooi! Je mag de afbeelding nu openbaar maken en verveelvoudigen. Zelfs commercieel. Je mag er ansichtkaarten van maken of opnemen in een stadsgids. Je hoeft in dat geval geen vergoeding af te staan aan de maker van het werk dat jij verveelvoudigd en openbaar gemaakt hebt.

Kan panoramavrijheid in reclame ook zonder vergoeding? Of staat dat de normale exploitatie van het werk teveel in de weg?

Geen grote hoeveelheden

In een compilatiewerk mag je niet meer dan enkele werken van dezelfde maker gebruiken. Je mag dus geen series van werken gebruiken of een boek samenstellen met alleen maar werk van dezelfde persoon.

In Zweden is er zelfs een uitspraak geweest waarin bepaald is dat Wikimedia niet een database aan mag leggen met foto’s van werken. Ondanks dat Wikimedia juist gratis is en er zelf ook niks mee verdient, ging het erom dat het wel de inkomsten van een maker kan beperken en dat zou niet mogen. Niet iedereen is het hier mee eens.

Kortom, niet een boek maken met 80 mooie gebouwen van dezelfde architect, maar wel een boek met 80 werken van 80 verschillende architecten. Wil je toch een serie van werken van eenzelfde maker maken, zorg dan dat je om toestemming vraagt. Meestal zul je dan een vergoeding moeten afstaan.

Persoonlijkheidsrechten

De uitzondering schrijft niet voor dat persoonlijkheidsrechten gerespecteerd moeten worden. Nou ja, deels wel, door te zeggen ‘zoals het zich aldaar bevindt’, want dat betekent dat bewerking en verminking natuurlijk niet mag. Maar naamsvermelding is dus ook niet nodig.

Panoramavrijheid in Europa

Panoramavrijheid is een uitzondering op auteursrecht. Europees is geregeld dat elke lidstaat zelf mag bepalen of ze de panoramavrijheid als uitzondering in hun Auteurswet opnemen.

In Nederland, België en Duitsland geldt de panoramavrijheid voor werken die bestemd zijn om zich permanent op een openbare plaats te bevinden.

Frankrijk kent eenzelfde regeling, maar alleen als het niet commercieel wordt gebruikt. Dat geldt ook voor Estland, Letland, Litouwen en Slovenië.

In onder meer Luxemburg, Italië en Griekenland geldt geen panoramavrijheid.

In Denemarken, Noorwegen en Finland geldt panormavrijheid alleen voor gebouwen en dus niet voor andere kunst in openbare plaatsen.

Incidentele verwerking

Als het werk niet het hoofdonderwerp is, maar min of meer ’toevallig’ in de afbeelding terecht is gekomen, bijvoorbeeld bij een serie portretfoto’s, dan mag dat. Ook als er daardoor maar een deel van het werk in de afbeelding zichtbaar is.

Je maakt dan geen gebruik van de panoramavrijheid, maar van de uitzondering die we incidentele verwerking noemen.

Flauw

Is het flauw dat er eisen gesteld worden aan deze uitzondering? Veel fotografen hoor ik namelijk klagen, dat ze dus niet alles mogen fotografen, laat staan openbaar maken en verkopen. Ze vinden dat dit wel moet kunnen, om verschillende redenen.

Eigenlijk vind ik dat wat flauw. Want stel dat er een foto van een fotograaf gephotoshopt wordt en vervolgens openbaar gemaakt en verveelvoudigd en verkocht wordt, dan is de wereld voor veel fotografen te klein. Terwijl het echt om hetzelfde auteursrecht gaat. Zo publiceerde bijvoorbeeld de ontwerper van een brug een foto van die brug, die ook in een vakblad had gestaan. De fotograaf procedeerde daarover en won.
Wat u niet wilt dat u geschiedt, doe dat ook een ander niet.

photo credit: drshroc via photopin cc

1. Leguaanwoningen ECLI:NL:RBLEE:2008:BC4312