Parodieën en memes zijn toegestaan: uitleg aan de hand van Nijntje

De parodie is een uitzondering op het auteursrecht. Voldoe je aan de voorwaarden, dan mag je dus werk van een ander (deels) gebruiken of namaken. Memes kunnen heel goed parodieën zijn. Aan welke voorwaarden moet je voldoen om gebruik te kunnen maken van de parodie-exceptie uit de Auteursrwet? Dat leg ik je graag uit aan de hand van een aantal Nijntje-parodieën. Niet geschikt voor (kleine) kinderen.

Auteursrecht - parodie en memes

Karikatuur, parodie of pastiche

De uitzondering geldt alleen voor karikaturen, parodieën of pastiche.
Let op! Dit gaat over het auteursrecht. Een karikatuur van een persoon staat hier los van.

Bij een karikatuur of parodie gaat het met name om iets grappigs. Het is spottend en als komische overdrijving bedoeld. Een pastiche heeft meestal een serieuzere ondertoon en is meer bedoeld als een kritische noot op een bestaand werk.

Satire en memes kunnen daarom ook best onder deze regeling vallen. Die zijn immers ook spottend bedoeld en zijn vaak een overdrijving.

Naar regels van het maatschappelijk verkeer

De parodie-exceptie is wat we een ‘open norm’ noemen. Het is geen strakke regel, waarbij je een lijstje met voorwaarden af kunt vinken en zo weet of je wel of niet aan de exceptie voldoet. De regel is namelijk slechts dat het “gebruik in overeenstemming is met hetgeen naar de regels van het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is.”

Wat in het maatschappelijk verkeer redelijkerwijs geoorloofd is, kan in de loop der tijd veranderen. Wat we vroeger geoorloofd vonden, vinden we nu soms onvoorstelbaar en absoluut uit den boze. Andersom waren op sommige punten vroeger wellicht wat conservatief en terughoudend, maar vinden we dat nu absoluut geen probleem meer.

Wat wel of niet toelaatbaar is, hangt dus mede af van de tijdsgeest.

Concurrentiemotief en verwarringsgevaar

Wat we niet maatschappelijk aanvaardbaar vinden zijn onder meer de drie volgende situaties:

  • concurrentiebedoelingen
  • verwarringsgevaar
  • reputatieschade

Dat er geen concurrentiebedoelingen mogen zijn, wil zeggen dat de parodie niet commercieel schadelijk mag zijn voor de maker van het oorspronkelijke werk. Om Nijntje maar als voorbeeld te nemen: dat er bijvoorbeeld niet minder Nijntje boekjes of Nijntje ansichtkaarten of Nijntje knuffels worden verkocht, door de parodie. Of er minder verkocht wordt door reptuabtieschade of omdat de parodie een alternatief product is voor het origineel, doet niet zo ter zake.

Een parodie mag geen verwarringsgevaar opleveren. Dat wil zeggen dat mensen de parodie niet mogen verwarren voor het origineel. Er moet voldoende afstand zijn tussen parodie en het origineel om ervoor te zorgen dat voldoende duidelijk is dat de parodie niet bij de oorspronkelijke maker vandaankomt. Om een beroep te kunnen doen op de parodie-exceptie, moet het origineel weer wel voldoende herkenbaar zijn.

Van reputatieschade is bij een parodie niet heel snel sprake. Niet iedereen heeft dezelfde humor dus ook niet iedereen zal om een parodie kunnen lachen.

Lijntje en Nijn-eleven

In 2010 ging Dick Bruna naar de rechter om een zevental parodieën die op verschillende sites van punt.nl stonden. Die sites werden gehost door Mijndomein.nl. Bij de rechtbank werden 5 van de 7 afbeeldingen toegestaan. Twee daarvan niet: die over het pilletje en de nijn-eleven parodie. Daarvoor gingen ze in hoger beroep.
 Nijntje Parodie - Nijn-eleven

Je begrijpt dat Dick Bruna dit ongeoorloofde parodieën vond. Het zou zijn reputatie en die van Nijntje, een kindervriend, schaden. Nijntje zou door deze afbeeldingen geassocieerd worden met drugsgebruik, agressiviteit en intolerantie. Daar gaat het hof niet in mee. Er is juist voldoende afstand genomen van het origineel, waardoor duidelijk is dat het niet bij Dick Bruna vandaankomt en waardoor dat associatiegevaar of verwarringsgevaar er ook niet meer is. Hier is juist de parodie-exceptie voor bedoeld.

Nijntje Parodie - Lijntje

Arjen Lubach’s Nijntje parodie over Rob Jetten

Je zult nu begrijpen dat de parodie van Zondag met Lubach daarom ook is toegestaan. Ze gebruikten de figuren van Dick Bruna, aangevuld met nieuwe figuren in de stijl van Dick Bruna, om wat over de nieuwe fractievoorzitter van D66 te zeggen.

Het oorspronkelijke werk van Dick Bruna is erin te herkennen, maar er is ook voldoende afstand van genomen, die versterkt wordt door de gebruikte teksten en de humor (of je die nu kunt waarderen of niet) zit er ook in.

Parodie portretrecht

Dat een parodie auteursrechtelijk is toegestaan, betekent nog niet dat het ook onder het portretrecht is toegestaan.

Zo kon Max Verstappen bijvoorbeeld met succes optreden tegen het gebruik van zijn portret in de PicNic reclame en mocht Kijkshop niet een karikatuur van Balkenende gebruiken in een moederdagccampagne.

Meer weten over auteursrecht? Volg de Online Cursus Auteursrecht

 95,00 excl. BTW

Volg de Cursus Auteursrecht


About Charlotte Meindersma

Charlotte Meindersma is 'de social media jurist van Nederland' en oprichter van Charlotte's Law & Fine Prints.
Ze drinkt graag oploskoffie, in de spreekwoordelijke zin van het woord. Bovendien is ze amateur-marketer en was ze in een vorig leven fotograaf.

Speak Your Mind

*