Mag je met kunst inbreuk maken op Auteursrecht?

Soms krijg ik het idee dat kunstenaars alles onder het mom van ‘kunst’ geoorloofd vinden. Het is tenslotte kunst. En om kunst te kunnen maken moet je voldoende vrijheden hebben. Nou mag er ook best veel, onder het mom van kunst. Maar niet alles. In elk geval niet zomaar een inbreuk op auteursrecht plegen.

Auteursrecht Katrijn van Giel en Luc Tuymans Jean-Marie Dedecker. Links gefotografeerd door Katrijn van Giel in 2010. Rechts het schilderij van Luc Tuymans.

Luc Tuymans schilderde een foto na

Het lijkt een beetje op het geval Breukel/Van Dongen. Dat kwam uiteindelijk nooit tot een rechtszaak. Van Dongen had nog wel een paar details weggelaten of veranderd. Tuymnas heeft werkelijk de foto nageschilderd. Wat mij betreft was dat meteen duidelijk. Gewoon een inbreuk. Geen twijfel mogelijk. Volgens Luc Tuymans was het een humoristische bewerking van de foto. Een parodie, zeg maar.

Dwangsom van €500.000 wegens inbreuk op auteursrecht

De Belgische rechter vond ook dat er sprake was van van een inbreuk op auteursrecht.
“Samen met de eisende partij is de rechtbank van oordeel dat de verwerende partij te kwader trouw is opgetreden temeer daar hij zelf in tempore non suspecto verklaarde dat de foto van eisende partij een sterk beeld is waar hij niet zoveel aan moest veranderen. Het schilderij van verwerende partij kan vanuit geen enkele invalshoek als parodie weerhouden worden.”

In België kennen ze een parodie-exceptie die min of meer gelijk is aan die in Nederland. Het moet daarom wel om een duidelijke parodie gaan. De wijzigingen, zoals de achtergrond die niet zwart is, maakt het nog geen parodie. Ook vond Tuymans dat het anders was, omdat het formaat verschilde van het formaat van de foto en dat bovendien de kleurschakeringen anders waren. Daarnaast zegt Tuymans dat zijn schilderijen binnen de stroming ‘Appropriation Art’ vallen. Het zou gaan om het conceptuele geheel. Daarbij zou ook de titel van het werk van belang zijn. Hij zou een nieuwe betekenis hebben gegeven aan de foto en een beeldend commentaar hebben geleverd op de foto.

De rechter maakt daar echter korte metten mee door te melden dat de auteursrechtelijke trekken zijn overgenomen en de verhouding en uitsnede van het beeld ook hetzelfde zijn. Er is absoluut geen sprake van een parodie. Dus is er sprake van een inbreuk op auteursrecht.

Appropriation Art

Kunst kent inderdaad veel vrijheden. Extra vrijheden zelfs. Vooral de stroming Appropriation Art lijkt van die vrijheden gebruik te willen maken. De Appropriation Art stroming wordt gekenmerkt door het overnemen van reeds bestaande (auteursrechtelijk beschermde) werken, waaraan weinig tot niets wordt gewijzigd. Het gaat hierbij juist om het hergebruik. Deze ruimte laat het huidige Belgische en Nederlandse auteursrecht echter niet. Het Fair Use principe uit de Verenigde Staten komt dan al meer in de buurt.

Beperking van de vrijheid van meningsuiting of beperking van het auteursrecht

De kunstwereld schreeuwt moord en brand. Dit kan niet! Een hele kunststroming wordt zo verboden. Er zijn vele kunstenaars die zich baseren op bestaand werk. Mag dat dan niet meer? Sterker nog: de vrijheid van meningsuiting wordt deze kunstenaars ontzegt! Vinden ze…

Je zou de uitspraak dus kunnen zien als een beperking van de vrijheid van meningsuiting. Maar de vraag is vooral: kunnen deze kunstenaars niet op een andere manier hun mening uiten? Als ze nu werkelijk gebruik zouden maken van de parodie-exceptie, dan zou het probleem opgelost zijn. Hebben zij zich ook gebaseerd op een bestaand werk, kunnen ze ook hun mening uiten, zonder het auteursrecht van de oorspronkelijk maker verder in te perken. (Een persoonlijke noot: als een schilderij zo secuur wordt nageschilderd, kan ik daar geen mening uit ontwaren. Dat zou bij een parodie, in elk geval voor mij, beter tot uitdrukking komen.)

Maar goed, de andere kant dan. Als de kunstenaars alle vrijheid moeten krijgen. Geen toestemming nodig, geen verplichting tot naamsvermelding, geen verplichting om voldoende onderscheid aan te brengen tussen het oorspronkelijke werk en het nieuwe kunstwerk. Dat levert juist een beperking van het auteursrecht op. Het auteursrecht is al beperkt door bijvoorbeeld de parodie-exceptie en het citaatrecht. Zouden we het auteursrecht te ver beperken zou de vreemde situatie kunnen ontstaan dat de oorspronkelijke maker bijna elke kopie of hergebruik maar te dulden heeft, waarbij de oorspronkelijk maker misschien geen geld meer met zijn/haar werk kan verdienen, maar de persoon die de kopie maakte juist wel. Heeft de kunstenaar dan niet ten koste van de fotograaf zijn inkomsten verkregen?

Tuymans in beroep

Tuymans gaat in beroep. Een hogere rechter moet nu over dit geval gaan beslissen.

Auteursrecht Smoesjes

De auteursrecht smoesjes vlogen ons om de oren in januari, toen deze uitspraak door de rechter gedaan werd. Want anderen doen het toch ook. Het gebeurt zo vaak en dan wordt er toch niet telkens een rechtszaak aangespannen. Andere fotografen zijn vereerd. Mag je dan ook geen landschap meer naschilderen? Krantenfoto’s zijn toch publiek?

Maar op een landschap rust geen auteursrecht. En dat iets openbaar of publiek is, wil nog niet zeggen dat je het mag kopiëren. Honderd kunstenaars maakten eigen plagiaat schilderijen, vonden ze. Vaak met daarin dezelfde foto van Katrijn Van Giel verwerkt. Wat deze kunstenaars echter niet beseffen, is dat zij veelal gebruik maakten van de parodie-exceptie. In die zin treft hun actie geen doel.

Lees meer bij de Standaard / HUMO / De Morgen / Parool / De Volkskrant / NOS / De Redactie / IE-Forum.be

About Charlotte Meindersma

Charlotte Meindersma is 'de social media jurist van Nederland' en oprichter van Charlotte's Law & Fine Prints.
Ze drinkt graag oploskoffie, in de spreekwoordelijke zin van het woord. Bovendien is ze amateur-marketer en was ze in een vorig leven fotograaf.

Comments

  1. Ter verduidelijking: met de plagiaatexceptie in de laatste zin bedoel je, neem ik aan, dat de kunstenaars die zeiden in hunmanifestatie ‘A Belgian Politician’ te plagiëren, dat juist niet deden. Zij gaven de foto van Van Giel Giel juist wel een andere inhoud, gebruikten het beeld in een andere context, creëerden beelden die wezenlijk afweken van het oorspronkelijke beeld en namen het beeld op in een groter geheel dat een andere zeggingskracht had. Wat mij vooral stoorde in deze zaak is dat Tuymans, en met hem Zwagerman, zich het concept van het beeld van Van Giel toeëigent door te stellen dat hij met zijn schilderij abstraheert van de persoon van de politicus Dedecker. Die abstractie heeft nu juist Van Giel al gemaakt. Dedecker is nauwelijks herkenbaar op de foto, door de uitsnede. Het argument van Zwagerman dat Tuymans op een ander formaat werkte, snijdt ook al geen hout, omdat (digitale) foto’s op elk mogelijk formaat kunnen worden afgedrukt.

    • Waar plagiaat-exceptie stond bedoelde ik parodie-exceptie (inmiddels aangepast). Er bestaat tenslotte niet eens een plagiaat-exceptie 😉

      Juist omdat zij het wel naschilderen, maar heel anders gebruiken, zou in veel van die gevallen (voor zover ik ze gezien heb) juist wel een beroep op de parodie gedaan kunnen worden.

      Tuymans gebruikte zelf ook al het argument van het andere formaat, zo is te lezen in de uitspraak. Bij het abstraheren hebben ze het volgens mij ook niet zo zeer over abstraheren van de politicus, maar juist van de foto. Waar mijns inziens ook geen sprake van is.

      • Over het abstraheren: Tuymans meende dat door zijn abstractie de politicus niet meer herkenbaar is. M.i. heeft Van Giel de politicus al niet meer herkenbaar gemaakt. Het doet m.i. dan niet ter zake of hij beweert van de foto te hebben geabstraheerd. Dat doet overigens niet af aan het feit dat het schilderij van Tuymans wel een kunstwerk is. Dat is het punt waarop de vele kunstenaars en curatoren hameren. Zij vergeten dat het daar niet om gaat. Het gaat om de oorspronkelijke foto van Van Giel waarop een inbreuk wordt gemaakt.

        • Voor het auteursrecht kan wel uitmaken of hij vanaf de foto heeft geabstraheerd of niet. Hij zegt namelijk die foto geabstraheerd te hebben. Niet de persoon. Als hij alleen de persoon geabstraheerd zou hebben, had het niet op de foto hoeven lijken. Maar hij heeft de foto als basis gebruikt, waardoor er inbreuk is gemaakt op het auteursrecht op die foto.

          Het komt vaker voor dat er een nieuw werk wordt gemaakt dat tegelijkertijd inbreuk maakt op een ander werk. Dat is hier ook het geval.

          • Belangrijk is inderdaad of hij vanaf de foto zegt te hebben geabstraheerd. Mij ging het om een ander punt. Ik denk dat hij met het argument heeft willen zeggen dat hij met die abstractie iets anders, nieuws heeft willen zeggen ten opzichte van de foto, namelijk dat de beeltenis door zijn toedoen niet meer herkenbaar de politicus is. En dat is nu juist al wat Van Giel heeft gedaan. De politicus was bij haar al niet meer herkenbaar. En daarmee ben ik het volledig met je eens dat een nieuw kunstwerk wel degelijk tegelijk een inbreuk kan maken op het oorspronkelijke werk van een ander. Maar hoe breng je dát aan Tuymans’ verstand? En aan het verstand van alle kunstcritici, curatoren die alleen naar zijn werk kijken, niet naar dat van Van Giel. En dat is precies waarom dat auteursrecht bestaat.

          • Hi Charlotte,

            Je zegt dat er sprake is van een nieuw werk. Wanneer het schilderij van Tuymans aan het Europese werkbegrip (o.g.v. de Auteursrechtrichtlijn en jurisprudentie van het HvJ EU) wordt getoetst, kom ik tot de conclusie dat er geen sprake is van een oorspronkelijk werk in de zin dat het gaat om een eigen intellectuele schepping van de auteur. Het schilderij heeft teveel overgenomen van de foto en is dus geen nieuw, oorspronkelijk werk. Hoe kom jij tot de conclusie dat er wel een nieuw werk is?

            Groet.

          • Een echt Europese interpretatie bestaat helaas niet. In het VK wordt ‘oorspronkelijk’ inderdaad gebruikt in de zin van ‘niet gekopieerd’ en zou je mogelijk kunnen beargumenteren dat er in dit geval zoveel gekopieerd is, dat het ook niet meer oorspronkelijk is. In Nederland vinden we het echter vooral belangrijk dat het een persoonlijke schepping is en dat een andere persoon niet exact hetzelfde resultaat had kunnen bereiken (zonder te kopiëren). In die zin is er sprake van voldoende eigen, scheppende arbeid en creativiteit. Denk onder meer aan kleurgebruik, de manier waarop licht en schaduw wordt aangegeven, hoe de achtergrond niet egaal en veel minder donker is en ga zo maar door. Er is daarmee ook sprake van een eigen karakter. In het algemeen is het zo dat, ook door HvJ EU, de drempel erg laag is, waardoor er zeer snel sprake is van een auteursrechtelijk beschermd werk. De bescherming is hier dus wel laag, omdat het ook een afgeleide is van een ander werk.

  2. “Soms krijg ik het idee dat kunstenaars alles onder het mom van ‘kunst’ geoorloofd vinden. Het is tenslotte kunst.”

    Marcel Duchamp plaatste een WC-pot in een museum. En of dat kunst is!

    En wat te denken van Andy Warholl en zijn Campbell’s Soup zeefdrukken. Een letterlijke copie.

    De definities die je hierboven schets zouden een hoop kunstenaars miskennen. Natuurlijk mag dat. Iedereen zijn mening, maar is dat wat wetgeving nu moet doen.

    In het kort: niet creatieve mensen snappen niet wat creativiteit is. Die vinden zo iemand als snel raar, gek. Alles is op iets anders gebaseerd. Maar een bestaand product in een nieuwe markt… waar heb ik dat toch ook alweer gehoord? Het Ansofs-model, totaal geaccepteerd door de rechtse mensen van de zakenwereld. Maar de kunstenaar wordt er nog altijd op aangekeken.

    • Ik ben bang dat je me verkeerd begrijpt.

      Ik zeg niet dat het geen kunst is. Sterker nog, ik zeg dat werken inbreuk kunnen maken op andere werken. Ofwel: er kan sprake zijn van kunst én die kunst kan tegelijkertijd inbreuk maken op ander werk en andere kunst.

      Wat kunst is en wat niet, daar zijn vele meningen over. Of je die kunst ook een werk is in de zin van het auteursrecht, of die kunst beschermd kan worden en of die kunst inbreuk maakt op door het (auteurs)recht beschermde werk, daar hebben we afspraken over gemaakt en kunnen we zo goed mogelijk objectief beoordelen.

      • Dus Andy Warholl en Duchamp hebben inbreuk gepleegd op andermans werken?

        In muziek heb je het gebruik van samples dat niet langer kan. Het is een schade. HipHop heeft zo kunnen ontstaan maar is half vergald puur vanuit commercieel oogpunt/belang.

        De wet kan eigenlijk niets voor kunst doen want kunst vergt totale vrijheid.

        • Ja. En het zal altijd een discussie blijven wie er dan meer rechten zou moeten hebben. In de kunst kun je soms ook nog gebruik maken van vrijheid van meningsuiting, waarmee in feite het auteursrecht van een andere maker weer meer beperkt wordt.

          Ofwel het recht van de een ofwel het recht van de ander wordt beperkt. Als je wat wil maken met werk van een ander, zul je altijd vinden dat je alle vrijheid moet hebben om dat te doen. Als je merkt dat een ander er met jouw werk vandoor gaat en er wel of meer geld mee weet te verdienen, zul je willen dat jouw werk wel beschermd wordt.

Speak Your Mind

*