Rechtenvrij is een fabel

Veel mensen zouden graag beeld ‘rechtenvrij’ gebruiken. Bijna net zoveel mensen vragen mij hoe ze kunnen zien of een werk, meestal een foto, rechtenvrij is. Het antwoord is misschien wel net zo eenvoudig als het lastig is. Rechtenvrij bestaat namelijk niet echt en toch ga ik je uitleggen hoe je die beelden kunt vinden.

Hoe kom je aan een rechtenvrije foto?

Rechtenvrij = vrij van auteursrecht?

Rechtenvrij betekent voor vele mensen iets anders. Zelfs fotografen gebruiken het woord rechtenvrij wel eens wanneer ze voor een opdrachtgever werken. Rechtenvrij kent daardoor vele betekenissen. Bijvoorbeeld:

  • Het werk mag bewerkt worden en er is geen naamsvermelding nodig, maar gebruik is wel beperkt tot een bepaald medium of beperkt in tijd.
  • Royalty Free. Ofwel, geen nadere vergoedingen nodig, omdat er een flat fee betaald wordt.
  • Alleen vrij van de verplichting tot naamsvermelding. Voor al het andere is dus nog toestemming nodig.
  • Geen aansprakelijkheid. Ofwel: de gebruiker wil het beeld zonder enig risico kunnen gebruiken. Op welke manier dan ook. Zonder aangesproken te worden door derden op portretrecht of merkenrecht bijvoorbeeld.
  • Een soort publiek domein, maar dan voor maar één persoon of bedrijf, zodat anderen het niet ‘rechtenvrij’ mogen gebruiken.
  • Geheel zonder auteursrecht.

      Rechtenvrij = publiek domein!

      Alles wat echt ultiem rechtenvrij is, waarop in elk geval geen auteursrechten meer rusten, zijn de werken waarop het auteursrecht door de loop van tijd is vervallen. Het auteursrecht duurt tot 70 jaar na de dood van de maker. Het auteursrecht is dus grofweg pas vervallen 140 jaar nadat het ontstaan is. (Of eerder, wanneer iemand al vroeg overlijdt of op latere leeftijd pas het werk heeft gemaakt of juist later wanneer iemand heel jong was toen het gemaakt werd of veel ouder wordt dan gemiddeld)
      Werken van rechtspersonen en overheid, daarvan vervalt het auteursrecht 70 jaar na eerste openbaarmaking.

      Wanneer die 70 jaar na de dood van de maker verstreken zijn, valt het werk in het publiek domein en mag je er mee doen wat je wil. Geen naamsvermelding nodig en je mag bewerken en openbaar maken zoveel als je maar wil, zonder dat je toestemming nodig hebt of iemand ook maar enige vergoeding schuldig bent.

      Let op! Er kunnen nog wel andere rechten rusten op die foto!

      Afstand doen van auteursrecht

      In Nederland kun je geen afstand doen van auteursrecht. Dat komt omdat bij het auteursrecht ook de persoonlijkheidsrechten horen. Die persoonlijkheidsrechten zijn bijvoorbeeld het recht op naamsvermelding en het recht je te verzetten tegen wijzigingen in je werk. Van deze rechten kun je niet bij voorbaat afstand doen. Van het recht op naamsvermelding en het recht zich te verzetten tegen wijziging of bewerking van het werk, kan (contractueel) wel afstand worden gedaan. Maar van het recht zich te verzetten tegen verminking van het werk (grotere, ernstigere wijzigingen) kan geen afstand worden gedaan. Nederlandse werken kunnen dus pas echt vrij van rechten zijn, wanneer de 70-jaar termijn is verstreken.

      CC0 en andere ‘rechtenvrije’ foto’s

      Wat in Nederland geldt, geldt in andere landen niet altijd even strikt. Zo bestaat de (internationale) CC0 licentie, waarmee makers aangeven hun werk in het publiek domein te brengen. Daarmee doen ze wel afstand van alle rechten. Denk bijvoorbeeld aan Unsplash. Met, bijvoorbeeld Death to Stock foto’s, mag je erg veel, maar het is zeker niet rechtenvrij. Je mag bijvoorbeeld de foto’s niet verkopen, terwijl dat met foto’s in het publiek domein wel zou mogen. Dus alleen heel oude foto’s of foto’s met een CC0 aanduiding kunnen vrij van auteursrechten (niet per sé vrij van andere rechten) gebruikt worden. WPTavern heeft een lijst van 13 bronnen met een CC0 aanduiding.

      Hoe weet je of een foto rechtenvrij is?

      Je weet of een foto in het publiek domein valt, wanneer je weet wie de maker is en je ook weet wanneer die maker is overleden. Dat kan soms best een zoektocht zijn.
      Je weet ook dat een foto in het publiek domein valt, wanneer het een CC0 aanduiding heeft meegekregen. Je doet er wel verstandig aan van die licentie een screenshot of iets dergelijks te maken, zodat je later aan kunt tonen waar je die foto, met deze ‘licentie’ vandaan hebt. Mocht je door een ander aangesproken worden, kun je dit eerst proberen tegen te werpen en anders kun je de bron aanspreken op het verkeerd vermelden van de licentie. Je zou zo je schade kunnen verhalen bij de bron.
      Van andere foto’s is het lastig te achterhalen of ze vrij van rechten zijn. Daar zul je goed onderzoek naar moeten doen. Graven in Google, bijvoorbeeld. Kun je geen duidelijk antwoord vinden? Ga er dan vanuit dat je de foto niet zomaar kunt gebruiken. Dit kan je later duur komen te staan.

      Zoek rechtenvrije foto’s

      Veel beter kun je op zoek gaan naar foto’s die je voor jouw doeleinde mag gebruiken. Je heb niet altijd foto’s nodig die in het publiek domein vallen of een CC0 aanduiding hebben. Als je naamsvermelding niet erg vindt, kun je ook foto’s met andere creative commons licenties gebruiken. Voor CC0 foto’s zijn Unsplash, Little Visuals en Pixabay goede bronnen. Op zoek naar andere foto’s in het publieke domein? Bekijk dan eens Wikimedia Commons of Europeana.

      Vergeet andere rechten niet!

      Dus al is het auteursrecht komen te vervallen, heeft de maker het werk in het publiek domein gebracht of zegt de maker zijn rechten niet te zullen handhaven, zul je nog wel rekening moeten houden met andere rechten.

      Denk aan het portretrecht van de personen die op de foto staan. Het portretrecht vervalt 10 jaar na het overlijden van de geportretteerde. Vergeet niet het merkrecht van een merk dat in beeld is of wellicht zelfs het auteursrecht op een werk dat op die afbeelding te zien is.

      Rechtenvrije teksten en muziek

      Voor tekst, muziek, video en alle ander soorten werken waar auteursrecht op kan rusten, geldt natuurlijk precies hetzelfde. Op teksten die heel banaal en triviaal zijn, daar heeft nooit auteursrecht op gerust. Is de auteur van de teksten meer dan 70 jaar geleden overleden, zijn die teksten ook vrij van auteursrecht. Denk er bij muziek en video aan dat je vaak te maken hebt met meerdere makers en met uitvoerders die een naburig recht hebben.

       28,25 excl. BTW

      Koop: Wetboek voor Bloggers


  • Comments

    1. Wat een informatief blog heb je! Ik volgede je al op Instagram, maar nu ga ik je hier ook volgen. Klopt het dat iemand dus niet zomaar een foto van mijn webshop (weliswaar via google) mag gebruiken voor zijn bedrijf zonder mij om toestemming te vragen? Ik kwam nl. vandaag voor de verrassing te staan dat iemand een sfeer foto van mijn shop gebruikt voor zijn winkel en marktplaats. (Hij verkoopt hetzelfde product) Volgens hem is de foto rechten vrij, maar ik heb hem nooit toestemming gegeven. Ik bek benieuwd…

    2. Hee Charlotte, ik begrijp iets niet. Als een werk pas 70 jaar na de dood van de maker auterusrechtvrij is, wat heeft de datum van ontstaan er dan mee te maken? Dan hoef je toch alleen te letten op het moment van overlijden?

      • O nee, ik maak een denkfout. Ik snap het al!

        • Het moment van maken is inderdaad alleen relevant als het auteursrecht van een rechtspersoon is.

          Ik heb het vooral zo geformuleerd omdat vele mensen graag een richtlijn willen, bijvoorbeeld voor het geval de maker onbekend is of niet niet goed vindbaar is of die persoon nog leeft of niet. Het is wel echt alleen een richtlijn. Vaak genoeg is die periode natuurlijk korter.

    3. Ja, precies. Als een maker gemiddeld 70 wordt en een werk is gemiddeld rond zijn dertigste gemaakt, dan tel je 40 bij 70 op en dan kom je op een ruime eeuw. Dus als je 100 à 110 jaar aftrekt van vandaag, dan is alles van vóór die tijd in grote lijnen auteursrechtvrij.

      Hoewel musea en archieven allerlei beperkingen opleggen – die dan ook weer bestreden worden – en omweggetjes bedenken: ze laten bijvoorbeeld een fotograaf de werken fotograferen en claimen dan dat er weer 70 jaar copyright zit op die foto’s. Enzovoorts, en zo verder. Als iets met publieke middelen is betaald – musea, archieven – dan is de inhoud van het volk. Vind ik. Ik weet dat dat juridisch geen hout snijdt, maar zo zou het moeten.

      Overigens zijn er natuurlijk ook mensen die vrijwillig afstand doen van hun auteursrecht – via de Creative Commons. Dat vind ik mooi. Doe ik zelf ook weleens. Maar dan weer niet met mijn blogs 😉

    Trackbacks

    1. […] weten hoe het zit met ‘rechtenvrije’ beelden. Lees dan het blog van Charlotte Meindersma over de fabel van rechtenvrije foto’s. Dan ben je direct op de hoogte. Op haar site heeft ze nog veel meer informatie over […]

    Speak Your Mind

    *

    Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe jouw reactie gegevens worden verwerkt.